Bài 32 Tổng Lược Về Tâm

Giáo trình Thắng Pháp Abhidhamma

Ngày 8.10.2020

Bài 32

Sau khi đã học qua phần tâm – citta nên lược lại một số khía cạnh mà qua đó tâm được phân loại. Ngoài sự phân loại, người học nên tạo sự quen thuộc đối với biểu đồ. Biểu đồ không những giúp cho dễ nhớ mà còn hỗ trợ nhiều trong sự nhận hiểu ý nghĩa của bài học.

Tâm được hiểu có một trạng thái: Sự biết cảnh hay thức uẩn

Tâm – citta , trong ý nghĩa đơn thuần nhất, là sự biết cảnh. Trong bốn danh uẩn thọ, tưởng, hành, thức thì thọ, tưởng, hành là những thuộc tánh (tâm sở) trong lúc thức thuộc chính là tâm. Tất cả tâm đều là sự hỗn hợp của bốn danh uẩn. Giống như trong tất cả chất loãng có nước; khi được pha trộn với những hợp chất khác thì tạo nên nước biển, nước soup, nước mắt. Tuy nhiên nước có thể tồn tại không cẩn những hợp chất trong lúc tâm hay thức uẩn luôn đi với thọ, tưởng, hành, thức.

A picture containing text

Description automatically generated Bốn danh uẩn trong Thắng Pháp Tạng không thể quán sát riêng biệt mà chỉ có thể hiểu theo tư duy trong lúc theo Kinh tạng thì có thể quán sát từng uẩn riêng biệt. Đây là sự khác biệt giữa hai cách trình bày theo vĩ mô và quy mô.

Tâm được hiểu có hai phạm trù: Hiệp thế và siêu thế

Tâm Siêu thế chỉ biết cảnh nibbàna (niết bàn hay níp bàn) mang tánh đột phá khi nhân thức pháp vô vi hay pháp không do duyên tạo. Trong lúc tâm hiệp thế, mặc dù có trường hợp của biết cảnh nibbàna, nhưng hầu hết biết cảnh hữu vi hay sở tạo của duyên. Thí dụ như một người mới lớn lên chỉ quan tâm thưởng thức các gì thuộc về bản thân, do mình tạo (như tâm hiệp thế) nhưng đến một trình độ nào đó thì có thể cảm nhận được những giá trị không liên hệ gì với nhân ngã bỉ thử (thí dụ cho tâm siêu thế).

Có vài trường hợp tâm hiệp thế như tâm đại thiện và tâm đại tố (dục giới tịnh hảo) có thể biết cảnh níp bàn nhưng không có hiệu ứng như tâm đạo và tâm quả siêu thế (…)

Tâm được hiểu có ba vai trò trong cuộc sống: tiềm thức, cơ năng, xử lý

Có thứ tâm tiềm tàng trong cuộc sống gọi là bhavanga (tiềm thức). Có những thứ tâm xuất hiện khác biệt với tiềm thức tạm gọi là hoạt thức. Những hoạt thức có thể chia làm hai là loại tâm cơ năng (làm việc máy móc) và tâm xử lý. Ba vị thế nầy được nêu rõ trong diễn trình tâm thức cho thấy sự tương quan giữa nhân và quả. Đây là sự tế nhị chỉ có thể tìm trong Thắng Pháp Tạng. Trong lúc Kinh Tạng chỉ có thể nói đại lược về nghiệp, quả và phiền não. Lấy thí dụ một người ngắm cảnh sơn thuỷ hữu tình theo Thắng Pháp Tạng thì thị giác biết cảnh đẹp là quả của quá khứ, cao hứng làm thơ thuộc về tâm xử lý (javana). Tài hoa có thể có thể là thói quen từ đời trước nhưng không phải là một thứ quả của nghiệp mà trái lại là nhân tạo quả (…)

Tâm được hiểu có bốn chủng loại: Tâm bất thiện, tâm thiện, tâm quả, tâm tố

Trong cái nhìn thường thức thì một người có tánh xấu hay đức tánh đáng quý có thể do nghiệp quá khứ từ nhiều đời trước. Thắng pháp tạng phân rõ tâm nào là quả, tâm nào là nhân, tâm nào không là quả cũng không là nhân. Sự phân định rõ ràng nầy tạo nên cái nhìn rất khác với cách hiểu bình thường.

Tâm bất thiện và tâm thiện là những tâm tạo quả

Tâm bất thiện là tâm phiền não hàm chứa vô minh và ái có năng lực chi phối không những trong tâm bất thiện và cả tâm thiện hiệp thế (…)

Tâm quả là những thứ tâm tạo thành do tâm thiện hay tâm bất thiện

Tâm tố hay tâm duy tác, ngoại trừ hai tâm khán ngũ môn và khán ý môn, là tâm của chư vị A la hán không còn vô minh và ái dục nên chỉ có hành động chứ không tạo quả.

Hai tâm khán ngũ môn và khán ý môn gọi là tâm tố vì thuần làm việc máy móc không là quả cũng không tạo quả.

Nên đọc lại tâm quả siêu thế (phalacitta) để hiểu sự khác biệt với các tâm quả hiệp thế (vipàkacitta )

Tâm được hiểu có bốn cảnh giới: dục giới, sắc giới, vô sắc giới, siêu thế

Sự phân loại nầy rất cần thiết nhưng có thể tạo nhiều ngộ nhận. Nên đọc từ cái sau ra trước thì dễ hiểu hơn:

Tâm siêu thế chỉ biết cảnh nibbàna.

Tâm vô sắc giới chỉ biết thiền cảnh vô sắc

Tâm sắc giới chỉ biết thiền cảnh sắc giới

Tâm dục giới là loại tâm đa nhiệm, đa sự, đa cảnh, đa năng. Tất cả chúng sanh không tu tập thì sống bằng tâm dục giới. Chư vị phạm thiên và các bậc chứng thiền ngoài lúc nhập thiền vẫn dùng tâm dục giới trong sinh hoạt bình thường. Chư vị thánh nhân ngoài lúc đắc đạo và nhập thiền quả cũng sử dụng tâm dục giới.

Chữ dục – kàma – trong dục giới thường được hiểu với ý nghĩa tiêu cực. Trong Thắng Pháp Tạng, kể cả Kinh Tạng, năm cảnh sắc, thinh, khí, vị, xúc gọi là năm dục trưởng dưỡng (kàmaguna). Từ ý nghĩa đó dẫn đến tâm dục giới nhưng không có nghĩa là các tâm dục giới luôn đi với dục vọng và chỉ biết có năm cảnh dục. Như trong khu thương mại không phải tất cả cơ sở đều là mua bán.